CÜMLE ÇÖZÜMLEMELERİ

1-Yüklem Yargı bildiren sözcü yada söz grupları yüklemdir.Yüklem cümlelerin temel ögesidir.Ögeleri bulmak için bütün sorular yükleme sorulur.Bunedenle bir cümleyi ögelerine ayırırken önce yüklemi belirlemek gerekir.
Yüklemi bulmak için dikkat edeceğimiz kurallar
*Ögelerine ayrılacak cümlede yargı bildiren sözcük yada sözcük gurubu bulmalıyız.
*Yüklem fiilse çekimli olması yönüyle bize ipucu verir.Eğer ad soylu bir kelimeyse yargı bildirmesi yönü,ek eylem alıp almamasına dikkat edilmesi gerekir.
*Bazı cümlelerde yüklem söylenmeyebilir,kullanılmayabilir.Böyle cümlelere eksiltitli cümle denir.
Örnek:-Lütfen kitabını okurmusunuz ?
-Hayır
-Seni öyle sevdimki..
*Sıralı cümlelerde birden fazla yüklem vardır.
Örn:Okuduklarını birdaha okudular,bazı parçaları ezberlediler sonra budukları şeyler yetmedi,daha bulmak istediler,fakat artık onları doyuracak çeşitten şeyleri bulamıyorlardı.
*Cümlelerde yüklem birden çok sözcükten oluşabilir
Örn: Bu,benim en çok sevdiğim romandır,

Boğaziçi,İstanbul’un incisidir.
Yüklem
Ben ,çalışkan ilkeli ve disiplinliyim.
Yüklem
ÖZNE
Yüklem bildirdiği hareketi ,işi,oluşu yapan ögeye denir.
Öznenin Bulunması=Bir cümlede özneyi bulmak için yükleme ‘’kim?’’ yada ‘’ne’’ soruları sorulur.
Örn:Ayasofya yıllardır Boğaz’a bakıyor
-Boğaza bakan ne?
-Ayasofya
Cümlede öznesi Ayasofya’dır.Özne insan dışı varlıktır.
‘ne’ sorusu sorulur.
ÖZNE TÜRLERİ
1-Gerçek Özne=Yüklemi ad soylu bir sözcük yada etken bir fiil olan cümlelerin öznesi
Gerçek öznedir.Özne, sözcük ve sözcük gurubu olarak cümlede yer alır.Yüklemdeki kişi eklewrin kişi anlaşılır.
Örn:Erik ağaçları baharı müjdeliyordu.Özne cümlede açık yada gizli olarak bulunur .Bazı cümlelerde yükleme getirilen şahıs ekleri özneyi bulmamıza yardımcı olur .Yüklem kaçıncı şahıs ise gizli özne ,o şahsı bildiren zamirdir.
Gizli Özne yazdı.
Yüklem
2-Sözde Özne=Yüklemin gösterdiği işi yapmadığı halde yapıyormuş gibi görünen özneye denir.Edilgen çatılı cümlelerin nesnesi özne gibi düşünülür.
Örn: Kültür ve eğitim yalnız okulda verilmez.
Sözde özne Zarf tüm. Dolaylı tüm. Yüklem
Gümbür gümbür davullar vuruldu.
Sözde Özne Yüklem
3-Örtülü Özne =Edilgen çatılı fiillerde kurulan cümlelerde ,bir yardımcı sözcük aracılığıyla belirtilen özneye örtülü özne denir.Örtülü özne;tarafında,nedeni ile,yüzünden ,etkisiyle,dolayısıyla,ötürü sözcüklerle y da ‘’_ce’’eki ulanmış bir sözcükle yapılır.
Örn: Buna kuruca karar verildi
Yüklem
Bu cümlenin örtülü öznesi kuruldur._ce eki alarak zarf tümleci olmuştur.
Kar yüzünden yollar kapandı.
‘’kar örtülü öznedir.
4-Ortak Özne=Sıralı yada bağlı cümlelerdeki yüklemlere ait özneye denir.Ortak özne sıralı yada bağlı cümlelerin yalnızca bir tanesinde bulunur
Örn: ‘’Asker başını çevirdi;işi anladı,yere atladı.
‘’çevirdi,atladı ve anladı’’ yüklemlerin öznesi ‘’Asker’’dir
5-açıklamalı Özne Özneden önce yada sonra gelecek asıl özneyi daha belirtili kılan sözcük guruplarına açıklamalı özne denir.
Örn:’’Öğretmenler! Cumhuriyet fedakar öğretmen ve eğiticileri,yeni nesli,sizler yetiştireceksiniz.’’
NESNE
Geçişli fiilin yüklem görevini üstlendiği cümlede fiilden etkilenen varlığa denir.
Örn: Dedem gözlüğünü kaybetti.
nesne
Yüklemi geçişsiz olan cümlelerde,ad cümlelerinde nesne bulunmaz
Örn:Demokrasimizin vazgeçilmez koşulu ulusal egemenliktir
Bu cümlede ,ad cümlesi olduğundan nesne almamıştır.
Belirtili nesne =yükleme ‘’kimi?,neyi ?’’ soruları sorularak bulunur adın belirtme halindeki sözcük ve sözcük gurupları belirtili nesne olur.belirtili nesneler,belirli bir varlığı ve kavramı bildirirler.
Örn:yeni kazağını giymiş
Belirtili nesne yüklem
Kuşlar her nedense bu kadını sevmemişti.
Özne belirtili nesne yüklem
Belirtisiz nesne=özneyi bulduktan sonra yükleme ‘ne?’ sorusu sorularak bulunur.belirtisiz nesne ismin yalın halindeki sözcük ve sözcük guruplarından oluşur.belirtisiz nesne,belirsiz,genel bir varlığı ya da kavramı gösterir.
Güzel bir türkü söyledi
Belirtisiz nesne yüklem
Yeni kaymakam önemli bir misafir bekliyordu
Özne belirtisiz nesne yüklem
Zarf tümleci=yüklemin anlamını zaman,durum,azlık-çokluk,yön bakımından tamamlar.zarf tümleci bulmak için yükleme;nasıl?ne zaman?ne kadar?nereye(yön)?sorularından uygun olanı sorular,alınan cevap zarf tümlecidir.
Örn:dün size yürüyerek geldim
Zarf tümleci zarf tümleci yüklem
(zaman) (durum)
Vatan uğruna nice tehlikelere göğüs gerdik
Zarf tümleci yüklem
Dolaylı tümleç=cümlede yüklemin gösterdiği iş oluş ve hareketin yerini belirten ögeye denir.Bu öge işlevinden dolayı yer tamlayıcısı olarakta adlandırılır.
Dolaylı tümleçler yönelme durumu eki –e;kalma,bulunma durumu eki-de;çıkma,ayrılma durumueki –den ile çekimlenir.
Bu öge yükleme yöneltilen;’’Neye,nede,neden;kime,kimde,kimden;nereye,nerede,nereden?’’soruları ile bulunur.
Örn:Gündüzüne, gecesine ,otlarına ,gölgelerinde dinlenilen ağaçlarına
Dolaylı tüm. Dolaylı t. Dolaylı t Dolaylı tümleç gurubu
‘’Çorak, kupkuru topraklarına kadar her şeyine bayılırım’’
Dolaylı tümleç gurubu
YAPILARINA GÖRE CÜMLELER
1-Basit Cümle=Sadece bir tek düşünceyi, duygu veya yargıyı anlatan söz dizisine denir.Ohalde basit bir cümlede yüklemin dışında fiilimsi yada çekimli eylem bulunmaz .
Örn: Okuyunuz bu eşsiz sanatçının ‘’Hüzün ‘’adlı hikayesini.
Basit Cümle
Anton Çehov’dan bir örnek vereyim
Basit cümle
2-Sıralı Cümle=Aralarda anlam ilişkisi bulunan birden çok cümlenin ararda gelişi ile oluşan cümlelere denir.Sıralı cümleler virgül yada noktalı virgülle birbirinden ayrılır.Sıralı cümleler basit yada birleşik cümle olabilir .
Örn:Biz beş kardeş idik; birimiz kör, birimiz topal, birimiz sağır, birimiz çıplak;birimizin tüfeğinin çakmağı yok…’’
Bu cümlede,ad soylu yüklemler art arda gelerek sıralı cümle oluturmuştur.
3-Bağlı Cümle=Birden fazla cümlenin bağlama edadıyla bağlanması sonucu oluşan cümleye denir.
Anlamca bağlı cümle
Örn:’’Bu kentte yirmi yılım geçti,her yanını bilirim’’
‘’Akıl yaşta değil baştadır,fakat aklı başa yaş getirir.’’
Bağlı cümle bazen sıralı cümle içerisinde de karşımıza çıkabilir .
Örn:’’Kamyon harıldadı,homurdandı,çatırdadı ve karanlığa ,rüzgara daldı.’’
‘’Asker başını çevirdi,işi anladı ve birden yere atladı.’’
4-Birleşik Cümle=Bir temel cümle ile onun anlamını tamlayan yan cümlelerden meydana gelmiş cümlelere denir.
BİRLEŞİK CÜMLE ÇEŞİTLERİ
1-İç içe Birleşik Cümle;=Birleşik cümlenin içinde başka bir bağımsız cümle yer alıyorsa iç içe birleşik cümle oluşur.Böyle cümlelerde yardımcı cümle ise başta,temel cümle ise sonda yer alır.Yardımcı cümle tek başına bir yargı bildirir.Yüklemi de çekimli bir fiil veya ek fiil almış ad veya ad soylu bir sözcüktür.
Örn: Annem ,kardeşime derslerine çok çalış dedi.
Hani akşama erken geleceğim ! demiştin.
2-Ki’li Birleşik Cümle=Aralarında anlam ilişkisi bulunan bağımsız cümlelerin ‘’ki’’bağlacı ile bağlanmasından oluşmuş birleşik cümlelere denir
Örn: ‘’Bir sabah her zamanki camın altına vardım ki bir köylü kadın ,üç ayrı çıplak çocuk,garip
1.Cümle
birtakım taşlar, tahtalar ,saçlarla bir şeyler yaparlar.’’
2. Cümle
3-Şartlı Birleşik Cümle=Yan cümlesinin yüklemi şart kipiyle çekimlenmiş olan birleşik cümlelere denir.
Örn: Derslerimize çalışırşak yazı iyi geçiririz.
Yan cümle temel cümle